Όταν ο μύθος διδάσκει περισσότερα από την ιστορία

Η θέση των μύθων στον Τεκτονισμό και ο συμβολισμός του Όσιρη

Από το μέλος του Τύπου μας

Στη σύγχρονη εποχή, η λέξη «μύθος» χρησιμοποιείται συχνά με τρόπο που αδικεί το πραγματικό της περιεχόμενο. Στην καθημερινή γλώσσα, όταν χαρακτηρίζουμε κάτι ως μύθο, συνήθως εννοούμε ότι πρόκειται για μια ιστορία χωρίς ιστορική βάση ή ακόμη και για κάτι ψευδές. Η αντίληψη αυτή, όσο διαδεδομένη κι αν είναι, απέχει αρκετά από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζαν τους μύθους οι αρχαίοι πολιτισμοί αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο τους προσεγγίζει ο Τεκτονισμός. Για τους ανθρώπους της αρχαιότητας, ο μύθος δεν αποτελούσε μια απλή αφήγηση ούτε μια προσπάθεια να εξηγήσουν αφελώς τον κόσμο πριν από την ανάπτυξη της επιστήμης. Ήταν ένας ιδιαίτερος τρόπος μετάδοσης γνώσης, μέσα από εικόνες και συμβολισμούς που μπορούσαν να μιλήσουν όχι μόνο στη λογική, αλλά κυρίως στη φαντασία, στο συναίσθημα και στην εσωτερική εμπειρία του ανθρώπου.

Αυτός είναι ίσως και ο λόγος που οι μεγάλοι μύθοι της ανθρωπότητας εξακολουθούν να επιβιώνουν μέχρι σήμερα. Παρότι οι κοινωνίες άλλαξαν, οι επιστήμες εξελίχθηκαν και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο έγινε περισσότερο αναλυτικός, οι ιστορίες αυτές εξακολουθούν να μας συγκινούν. Δεν συμβαίνει επειδή πιστεύουμε ότι περιγράφουν κατά γράμμα ιστορικά γεγονότα, αλλά επειδή αναγνωρίζουμε μέσα τους εμπειρίες που εξακολουθούν να είναι βαθιά ανθρώπινες. Η αναζήτηση της αλήθειας, η απώλεια, η θυσία, η αγάπη, η προδοσία, η δοκιμασία και η αναγέννηση δεν ανήκουν σε κάποια συγκεκριμένη εποχή. Είναι εμπειρίες που συνοδεύουν τον άνθρωπο από τότε που άρχισε να αναρωτιέται για τον εαυτό του και για τον κόσμο γύρω του.

Ο Τεκτονισμός υιοθετεί ακριβώς αυτή τη διαχρονική λειτουργία του μύθου. Δεν ζητά από τον άνθρωπο να αποδεχθεί μια αφήγηση ως ιστορική πραγματικότητα ούτε να την αντιμετωπίσει ως θρησκευτικό δόγμα. Οι μύθοι χρησιμοποιούνται ως μια ιδιαίτερη γλώσσα, ως σύμβολα που επιτρέπουν στον αναζητητή να προσεγγίσει έννοιες οι οποίες δύσκολα περιγράφονται μόνο με λογικά επιχειρήματα. Όπως ένας πίνακας ζωγραφικής ή ένα μουσικό έργο μπορεί να προκαλέσει σκέψεις και συναισθήματα που δεν εκφράζονται εύκολα με λόγια, έτσι και ο μύθος λειτουργεί ως ένα μέσο εσωτερικού διαλόγου. Δεν δίνει έτοιμες απαντήσεις· προσκαλεί τον άνθρωπο να θέσει καλύτερα ερωτήματα.

Αυτή η συμβολική προσέγγιση αποτελεί θεμελιώδες χαρακτηριστικό της τεκτονικής φιλοσοφίας. Ο Τεκτονισμός δεν περιορίζεται στη διδασκαλία ηθικών αρχών μέσα από αφηρημένες έννοιες. Προτιμά να παρουσιάζει ιδέες μέσα από σύμβολα, αλληγορίες και τελετουργικές εικόνες, επειδή γνωρίζει ότι ο άνθρωπος δεν μαθαίνει μόνο μέσω της λογικής. Η ανθρώπινη μνήμη και η φαντασία συγκρατούν πολύ πιο εύκολα μια ιστορία παρά έναν κατάλογο κανόνων. Ένας μύθος μπορεί να συνοδεύει τον άνθρωπο για ολόκληρη τη ζωή του, αποκαλύπτοντας κάθε φορά ένα νέο επίπεδο νοήματος, ανάλογα με την εμπειρία και την ωριμότητά του.

Για τον λόγο αυτόν, ο Τεκτονισμός δεν περιορίζεται σε μία μόνο πολιτισμική παράδοση. Αντλεί τους συμβολισμούς του από διαφορετικούς σταθμούς της ανθρώπινης ιστορίας, αναγνωρίζοντας ότι η αναζήτηση της σοφίας υπήρξε πάντοτε κοινό χαρακτηριστικό των μεγάλων πολιτισμών. Ο Ναός του Σολομώντα, η ελληνική φιλοσοφία, τα αρχαία Μυστήρια, ο Ερμητισμός, η Αναγέννηση και η αρχαία Αίγυπτος συνθέτουν ένα ευρύ συμβολικό λεξιλόγιο που δεν επιδιώκει να αναβιώσει το παρελθόν αλλά να αξιοποιήσει τα διαχρονικά του διδάγματα. Οι πολιτισμοί αυτοί αντιμετωπίζονται ως διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας ανθρώπινης προσπάθειας να κατανοήσει το νόημα της ύπαρξης.

Ιδιαίτερα στον Αρχαίο και Αρχέγονο Τύπο του Μέμφις & Μισραΐμ, η αρχαία Αίγυπτος κατέχει ξεχωριστή θέση. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο Τύπος αποτελεί συνέχεια της αρχαίας αιγυπτιακής θρησκείας ούτε ότι επιχειρεί να αναβιώσει τις λατρευτικές πρακτικές των Φαραώ. Η Αίγυπτος λειτουργεί πρωτίστως ως ένας μεγάλος συμβολικός ορίζοντας. Για πολλούς αιώνες θεωρήθηκε η γη της σοφίας, της μύησης και της αναζήτησης της γνώσης. Οι ναοί της, οι ιερογλυφικές παραστάσεις, οι θεότητες και οι μύθοι της αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για φιλοσόφους, εσωτερικές σχολές και στοχαστές, όχι επειδή αντιμετωπίζονταν ως ιστορικές αποδείξεις, αλλά επειδή περιείχαν εικόνες με εξαιρετική συμβολική δύναμη.

Ανάμεσα σε όλους αυτούς τους συμβολισμούς, ξεχωρίζει ο μύθος του Όσιρη. Πρόκειται ίσως για μία από τις πιο γνωστές αφηγήσεις της αιγυπτιακής παράδοσης, η οποία έχει απασχολήσει ιστορικούς, φιλοσόφους, ψυχολόγους και μελετητές των θρησκειών. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Όσιρις υπήρξε ένας δίκαιος βασιλιάς που έφερε στους ανθρώπους τον πολιτισμό, τη γεωργία και τη δικαιοσύνη. Η κυριαρχία του, όμως, προκάλεσε τη ζήλια του αδελφού του, του Σηθ, ο οποίος οργάνωσε τη δολοφονία του. Το σώμα του διαμελίστηκε και τα μέλη του σκορπίστηκαν σε ολόκληρη τη χώρα, ώστε να μην μπορέσει ποτέ να επιστρέψει. Η Ίσιδα, με αφοσίωση και υπομονή, ξεκίνησε ένα μεγάλο ταξίδι αναζητώντας ένα προς ένα τα διασκορπισμένα κομμάτια του, μέχρι που κατάφερε να τα επανενώσει και να επιτρέψει τη συμβολική αναγέννησή του.

Αν διαβάσει κανείς αυτή την αφήγηση μόνο ως ιστορία, πιθανότατα θα τη θεωρήσει έναν ακόμη όμορφο μύθο της αρχαιότητας. Αν όμως την προσεγγίσει συμβολικά, τότε αρχίζει να διακρίνει γιατί εξακολουθεί να εμπνέει μέχρι σήμερα. Ο διαμελισμένος Όσιρις μπορεί να ιδωθεί ως η εικόνα του ίδιου του ανθρώπου, ο οποίος πολλές φορές αισθάνεται εσωτερικά διασκορπισμένος. Οι υποχρεώσεις, οι φόβοι, οι επιθυμίες, οι αντιφάσεις και οι συνεχείς απαιτήσεις της καθημερινότητας κάνουν συχνά τον άνθρωπο να χάνει την εσωτερική του ενότητα. Η ζωή του μοιάζει να αποτελείται από κομμάτια που δεν επικοινωνούν μεταξύ τους. Άλλοτε κυριαρχεί η λογική, άλλοτε το συναίσθημα· άλλοτε η φιλοδοξία, άλλοτε η ανασφάλεια. Μέσα σε αυτή τη διάσπαση, η αναζήτηση του ανθρώπου δεν διαφέρει ιδιαίτερα από εκείνη της Ίσιδας: προσπαθεί να συγκεντρώσει ξανά όσα έχουν σκορπιστεί μέσα του, ώστε να ξαναβρεί την ισορροπία και την ενότητά του.

Ωστόσο, ο μύθος του Όσιρη δεν σταματά στον διαμελισμό ούτε ολοκληρώνεται με την επανασύνθεση του σώματός του. Το ουσιαστικό του μήνυμα βρίσκεται στην ίδια την πορεία της αναζήτησης. Η Ίσιδα δεν βρίσκει τα πάντα αμέσως ούτε της προσφέρεται μια εύκολη λύση. Αντιθέτως, χρειάζεται να ταξιδέψει, να αναζητήσει, να επιμείνει και να συνθέσει ξανά αυτό που είχε διαλυθεί. Η διαδικασία αυτή μπορεί να ιδωθεί ως μια αλληγορία της προσωπικής εργασίας που καλείται να πραγματοποιήσει κάθε άνθρωπος. Η αυτογνωσία δεν εμφανίζεται ξαφνικά, ούτε αποτελεί το αποτέλεσμα μιας στιγμιαίας έμπνευσης. Είναι μια συνεχής διαδικασία αναζήτησης, κατά την οποία ο άνθρωπος ανακαλύπτει σταδιακά πτυχές του εαυτού του, αναγνωρίζει λάθη, συμφιλιώνεται με αδυναμίες και τελικά διαμορφώνει μια περισσότερο ολοκληρωμένη προσωπικότητα.

Αυτός είναι και ο λόγος που ο Τεκτονισμός ενδιαφέρεται για τέτοιου είδους μύθους. Δεν επιδιώκει να αποδείξει αν τα γεγονότα συνέβησαν ιστορικά, αλλά να αναδείξει τη διαχρονική τους αξία ως συμβολικών αφηγήσεων. Ο μύθος λειτουργεί όπως ένας καθρέφτης. Δύο άνθρωποι μπορούν να διαβάσουν ακριβώς την ίδια ιστορία και να αποκομίσουν διαφορετικά διδάγματα, ανάλογα με το στάδιο της προσωπικής τους πορείας. Αυτό ακριβώς συμβαίνει και με τα τεκτονικά σύμβολα. Δεν έχουν μία μόνο ερμηνεία ούτε εξαντλούνται σε έναν συγκεκριμένο ορισμό. Αντίθετα, αποκαλύπτουν συνεχώς νέα επίπεδα νοήματος όσο ο άνθρωπος εξελίσσεται και ωριμάζει.

Στην εποχή μας, όπου η πληροφορία είναι άμεσα διαθέσιμη και οι απαντήσεις φαίνεται να βρίσκονται με μία απλή αναζήτηση, ίσως να μοιάζει παράδοξο ότι μια τόσο παλιά αφήγηση εξακολουθεί να έχει κάτι να μας προσφέρει. Κι όμως, ο σύγχρονος άνθρωπος διαθέτει περισσότερη γνώση από οποιαδήποτε άλλη εποχή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι γνωρίζει καλύτερα τον εαυτό του. Η τεχνολογία μάς επιτρέπει να εξερευνούμε ολόκληρο τον κόσμο, αλλά συχνά δυσκολευόμαστε να εξερευνήσουμε τον εσωτερικό μας κόσμο. Οι μύθοι έρχονται ακριβώς να καλύψουν αυτό το κενό. Δεν αντικαθιστούν την επιστήμη ούτε φιλοδοξούν να εξηγήσουν τα φυσικά φαινόμενα. Μιλούν για κάτι διαφορετικό: για την ανθρώπινη εμπειρία.

Είναι χαρακτηριστικό ότι πολλές από τις σημαντικότερες μορφές της ψυχολογίας και της φιλοσοφίας στράφηκαν ξανά στους αρχαίους μύθους προκειμένου να κατανοήσουν καλύτερα τον άνθρωπο. Ο Carl Gustav Jung, για παράδειγμα, θεωρούσε ότι οι μεγάλοι μύθοι αποτελούν εκφράσεις αρχετύπων, δηλαδή διαχρονικών προτύπων που υπάρχουν στο συλλογικό ασυνείδητο της ανθρωπότητας. Χωρίς να ταυτίζεται με συγκεκριμένες ψυχολογικές θεωρίες, ο Τεκτονισμός φαίνεται να ακολουθεί μια παρόμοια διαίσθηση. Οι μύθοι αποκτούν αξία όχι επειδή μας πληροφορούν για το παρελθόν, αλλά επειδή φωτίζουν καταστάσεις που εξακολουθούν να υπάρχουν μέσα στον άνθρωπο. Ο ήρωας, ο δάσκαλος, ο προδότης, ο αναζητητής και ο αναγεννημένος δεν είναι απλώς πρόσωπα μιας αρχαίας αφήγησης· είναι ρόλοι που όλοι μας καλούμαστε κάποια στιγμή να αντιμετωπίσουμε στη διάρκεια της ζωής μας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Όσιρις παύει να είναι απλώς μια θεότητα της αρχαίας Αιγύπτου. Γίνεται σύμβολο της ανθρώπινης δυνατότητας να μεταμορφώνεται. Η αναγέννησή του δεν αναφέρεται μόνο στη νίκη της ζωής απέναντι στον θάνατο, αλλά κυρίως στη νίκη της συνείδησης απέναντι στην αδράνεια, της τάξης απέναντι στο χάος και της γνώσης απέναντι στην άγνοια. Δεν είναι τυχαίο ότι στον Αρχαίο και Αρχέγονο Τύπο του Μέμφις & Μισραΐμ ο αιγυπτιακός συμβολισμός συνδέεται τόσο έντονα με την έννοια της εσωτερικής εργασίας. Η πραγματική αναγέννηση δεν είναι ένα θαυμαστό γεγονός που συμβαίνει μία φορά στη ζωή του ανθρώπου. Είναι μια διαδικασία που επαναλαμβάνεται κάθε φορά που κατορθώνει να εγκαταλείψει μια λανθασμένη αντίληψη, να διορθώσει ένα ελάττωμα ή να αποκτήσει βαθύτερη επίγνωση του εαυτού του.

Αυτή η συνεχής πορεία διαφοροποιεί ουσιαστικά την τεκτονική αντίληψη από την ιδέα της στιγμιαίας τελείωσης. Ο Τεκτονισμός δεν παρουσιάζει τον άνθρωπο ως ένα ον που κάποια στιγμή θα φτάσει στην απόλυτη σοφία και θα πάψει να εξελίσσεται. Αντιθέτως, τον αντιμετωπίζει ως έναν διαρκή μαθητή. Κάθε εμπειρία, κάθε δυσκολία και κάθε αποτυχία μπορεί να αποτελέσει αφορμή για νέα γνώση, αρκεί να υπάρχει η διάθεση να μετατραπεί σε μάθημα. Ο διαμελισμός του Όσιρη αποκτά έτσι μια ακόμη διάσταση. Οι δυσκολίες της ζωής, όσο επώδυνες κι αν είναι, δεν αποτελούν αναγκαστικά το τέλος μιας πορείας. Συχνά γίνονται το σημείο από το οποίο αρχίζει μια βαθύτερη κατανόηση του εαυτού.

Ίσως γι’ αυτό οι μύθοι δεν έπαψαν ποτέ να συνοδεύουν την ανθρωπότητα. Δεν διατηρήθηκαν επειδή οι άνθρωποι αρνήθηκαν την πρόοδο ή επειδή δεν μπορούσαν να διακρίνουν την ιστορία από τον συμβολισμό. Διατηρήθηκαν επειδή προσφέρουν έναν διαφορετικό τρόπο κατανόησης της πραγματικότητας. Εκεί όπου η ιστορία προσπαθεί να απαντήσει στο ερώτημα «τι συνέβη», ο μύθος επιχειρεί να απαντήσει στο ερώτημα «τι σημαίνει». Και πολλές φορές το δεύτερο αποδεικνύεται εξίσου σημαντικό με το πρώτο.

Ο Τεκτονισμός, αξιοποιώντας αυτή τη διαχρονική γλώσσα των συμβόλων, δεν ζητά από τον άνθρωπο να εγκαταλείψει τη λογική του. Αντιθέτως, τον καλεί να τη συμπληρώσει με τη δύναμη της φαντασίας, της ενδοσκόπησης και του προσωπικού στοχασμού. Οι μύθοι δεν αντικαθιστούν τη γνώση· της προσφέρουν βάθος. Δεν ακυρώνουν την ιστορία· τη συμπληρώνουν με ένα επίπεδο νοήματος που αφορά όχι τόσο τα γεγονότα όσο τον ίδιο τον άνθρωπο.

Ίσως αυτό να αποτελεί και τη σημαντικότερη προσφορά τους. Δεν μας ζητούν να πιστέψουμε ότι ένας θεός πέθανε και αναστήθηκε ή ότι μια αρχαία αφήγηση περιγράφει κατά γράμμα την πραγματικότητα. Μας καλούν να αναρωτηθούμε αν υπάρχουν μέσα μας κομμάτια που έχουν χαθεί, αν υπάρχουν πλευρές της προσωπικότητάς μας που περιμένουν να ανακαλυφθούν ξανά και αν είμαστε πρόθυμοι να ξεκινήσουμε τη δική μας εσωτερική αναζήτηση. Όταν ο μύθος διαβαστεί με αυτόν τον τρόπο, παύει να ανήκει στο παρελθόν. Γίνεται ένας ζωντανός συνοδοιπόρος, που συνεχίζει να συνομιλεί με κάθε άνθρωπο ο οποίος αναζητά όχι απλώς περισσότερες πληροφορίες, αλλά βαθύτερη κατανόηση του εαυτού του και της πορείας του προς το Φως.